बेबाक · Editorial
NEET, The Lathi And The Court: When Students March, The State Owes Answersनीट, लाठी और अदालत: जब छात्र मार्च करते हैं, तो राज्य को जवाब देना चाहिएনিট, লাঠি এবং আদালত: শিক্ষার্থীরা যখন পথে নামে, রাষ্ট্রের উচিত জবাব দেওয়াనీట్, లాఠీ, న్యాయస్థానం: విద్యార్థులు కదం తొక్కినప్పుడు, సమాధానం చెప్పాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వానిదేનીટ, લાઠી અને અદાલત: જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ રસ્તા પર ઊતરે છે, ત્યારે રાજ્યે જવાબ આપવો જ રહ્યો
Protest over examination integrity met force in Delhi and Patna; the test of a republic is how it answers dissent, not only how it disperses it.परीक्षा की शुचिता पर दिल्ली और पटना में हुए विरोध प्रदर्शनों को बलपूर्वक दबाया गया; किसी गणराज्य की परीक्षा इसमें है कि वह असहमति का जवाब कैसे देता है, केवल इस बात में नहीं कि वह उसे कैसे तितर-बितर करता है।দিল্লি ও পাটনায় পরীক্ষার স্বচ্ছতার দাবিতে হওয়া বিক্ষোভে বলপ্রয়োগ করা হয়েছে; একটি প্রজাতন্ত্রের আসল পরীক্ষা নিহিত থাকে সে কীভাবে ভিন্নমতের উত্তর দেয় তার ওপর, কেবল কীভাবে তা দমন করে তার ওপর নয়।పరీక్షల పారదర్శకత కోసం ఢిల్లీ, పట్నాలలో జరిగిన నిరసనలపై బలప్రయోగం జరిగింది; ఒక గణతంత్ర దేశానికి అసలైన పరీక్ష, అసమ్మతిని ఎలా చెదరగొడుతుందన్నది కాదు, దానికి ఎలా బదులిస్తుందన్నది.દિલ્હી અને પટનામાં પરીક્ષાની વિશ્વસનીયતા મુદ્દે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો પર બળપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો; પ્રજાસત્તાકની કસોટી એ વાતમાં છે કે તે અસંમતિનો જવાબ કેવી રીતે આપે છે, માત્ર તેને કેવી રીતે વિખેરી નાખે છે તેમાં નહીં.
What Happenedक्या हुआকী ঘটেছিলఏం జరిగిందిશું બન્યું
On July 20, students marched towards Parliament over alleged irregularities in the National Eligibility cum Entrance Test. At Jantar Mantar, police action against protesting students and lawyers drew condemnation from the Supreme Court Bar Association and the Supreme Court Advocates-on-Record Association. In Patna, students protesting over paper leaks and the education system gathered near the Chief Minister's residence, and another protest near Gandhi Maidan under the banner of the All India Students' Association faced tear gas shells and a lathi-charge. Two capitals, one grievance: an examination and education system whose integrity students say they can no longer simply trust. The Delhi High Court has since issued notices to the Centre and the Delhi Police, ordered CCTV footage to be preserved, and sought responses on allegations of excessive force. The question is no longer only about examination irregularities; it is about how the state receives young citizens who ask it to explain itself.
20 जुलाई को, राष्ट्रीय पात्रता सह प्रवेश परीक्षा (नीट) में कथित अनियमितताओं को लेकर छात्रों ने संसद की ओर मार्च किया। जंतर-मंतर पर प्रदर्शनकारी छात्रों और वकीलों के खिलाफ पुलिसिया कार्रवाई की सुप्रीम कोर्ट बार एसोसिएशन और सुप्रीम कोर्ट एडवोकेट्स-ऑन-रिकॉर्ड एसोसिएशन ने कड़ी निंदा की। पटना में, पेपर लीक और शिक्षा प्रणाली का विरोध कर रहे छात्र मुख्यमंत्री आवास के पास एकत्र हुए, और ऑल इंडिया स्टूडेंट्स एसोसिएशन के बैनर तले गांधी मैदान के पास हुए एक अन्य विरोध प्रदर्शन में आंसू गैस के गोले छोड़े गए और लाठीचार्ज किया गया। दो राजधानियाँ, एक शिकायत: एक ऐसी परीक्षा और शिक्षा प्रणाली जिसकी शुचिता पर छात्र अब आसानी से भरोसा नहीं कर सकते। दिल्ली उच्च न्यायालय ने तब से केंद्र और दिल्ली पुलिस को नोटिस जारी किए हैं, सीसीटीवी फुटेज सुरक्षित रखने का आदेश दिया है, और अत्यधिक बल प्रयोग के आरोपों पर जवाब मांगा है। अब सवाल केवल परीक्षा की अनियमितताओं का नहीं रह गया है; यह इस बारे में है कि राज्य उन युवा नागरिकों के साथ कैसा व्यवहार करता है जो उससे जवाब मांगते हैं।
২০ জুলাই ন্যাশনাল এলিজিবিলিটি কাম এন্ট্রান্স টেস্টে (নিট) কথিত অনিয়মের প্রতিবাদে শিক্ষার্থীরা সংসদের দিকে পদযাত্রা করে। যন্তর মন্তরে প্রতিবাদী শিক্ষার্থী ও আইনজীবীদের ওপর পুলিশের পদক্ষেপ সুপ্রিম কোর্ট বার অ্যাসোসিয়েশন এবং সুপ্রিম কোর্ট অ্যাডভোকেটস-অন-রেকর্ড অ্যাসোসিয়েশনের নিন্দার মুখে পড়ে। পাটনায় প্রশ্নপত্র ফাঁস এবং শিক্ষাব্যবস্থার প্রতিবাদে শিক্ষার্থীরা মুখ্যমন্ত্রীর বাসভবনের কাছে জড়ো হয়, এবং অল ইন্ডিয়া স্টুডেন্টস অ্যাসোসিয়েশনের ব্যানারে গান্ধী ময়দানের কাছে আরেকটি বিক্ষোভে কাঁদানে গ্যাস এবং লাঠিচার্জ করা হয়। দুটি রাজধানী, একটিই ক্ষোভ: এমন একটি পরীক্ষা ও শিক্ষাব্যবস্থা, যার সততার ওপর শিক্ষার্থীরা বলছে তারা আর নিছক ভরসা করতে পারছে না। দিল্লি হাইকোর্ট এর মধ্যে কেন্দ্র এবং দিল্লি পুলিশকে নোটিশ জারি করেছে, সিসিটিভি ফুটেজ সংরক্ষণ করার নির্দেশ দিয়েছে এবং অতিরিক্ত বলপ্রয়োগের অভিযোগের জবাব চেয়েছে। প্রশ্নটি এখন আর কেবল পরীক্ষার অনিয়ম নিয়ে নয়; বরং রাষ্ট্র কীভাবে তার সেই তরুণ নাগরিকদের গ্রহণ করে, যারা রাষ্ট্রের কাছে জবাবদিহি চায়, প্রশ্নটি তাকে ঘিরে।
జూలై 20న, జాతీయ అర్హత, ప్రవేశ పరీక్ష (నీట్)లో అవకతవకలు జరిగాయన్న ఆరోపణలతో విద్యార్థులు పార్లమెంటు వైపు కవాతు నిర్వహించారు. జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసన తెలుపుతున్న విద్యార్థులు, న్యాయవాదులపై పోలీసుల చర్యను సుప్రీంకోర్టు బార్ అసోసియేషన్, సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్ ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ తీవ్రంగా ఖండించాయి. పట్నాలో, ప్రశ్నాపత్రాల లీకేజీ, విద్యావ్యవస్థపై నిరసన తెలుపుతూ ముఖ్యమంత్రి నివాసం సమీపంలో విద్యార్థులు గుమిగూడారు. ఆల్ ఇండియా స్టూడెంట్స్ అసోసియేషన్ ఆధ్వర్యంలో గాంధీ మైదాన్ సమీపంలో జరిగిన మరో నిరసన ప్రదర్శనపై పోలీసులు టియర్ గ్యాస్ ప్రయోగించి, లాఠీచార్జి చేశారు. రెండు రాజధానులు, ఒకే ఆవేదన: పరీక్షా, విద్యా వ్యవస్థల పారదర్శకతను ఇక ఏమాత్రం విశ్వసించలేమని విద్యార్థులు తేల్చిచెబుతున్నారు. ఈ పరిణామాల నేపథ్యంలో ఢిల్లీ హైకోర్టు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, ఢిల్లీ పోలీసులకు నోటీసులు జారీ చేసింది; సీసీటీవీ ఫుటేజీలను భద్రపరచాలని ఆదేశిస్తూ, అధిక బలప్రయోగం ఆరోపణలపై వివరణ కోరింది. ఇప్పుడు ప్రశ్న కేవలం పరీక్షల్లోని అవకతవకల గురించి మాత్రమే కాదు; తమకు జవాబుదారీగా ఉండాలని అడుగుతున్న యువ పౌరులను రాజ్యం ఎలా స్వీకరిస్తోందన్నది అసలు ప్రశ్న.
૨૦ જુલાઈના રોજ, વિદ્યાર્થીઓએ નેશનલ એલિજિબિલિટી કમ એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટમાં કથિત ગેરરીતિઓના વિરોધમાં સંસદ તરફ કૂચ કરી. જંતર મંતર ખાતે, વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ અને વકીલો સામે પોલીસની કાર્યવાહીની સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશન અને સુપ્રીમ કોર્ટ એડવોકેટ્સ-ઓન-રેકોર્ડ એસોસિએશન દ્વારા નિંદા કરવામાં આવી હતી. પટનામાં, પેપર લીક અને શિક્ષણ પ્રણાલીનો વિરોધ કરતા વિદ્યાર્થીઓ મુખ્યમંત્રીના નિવાસસ્થાન પાસે એકઠા થયા હતા, અને ઓલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશનના નેતૃત્વ હેઠળ ગાંધી મેદાન પાસે યોજાયેલા અન્ય એક વિરોધ પ્રદર્શનમાં ટીયર ગેસના શેલ અને લાઠીચાર્જનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. બે રાજધાનીઓ, એક જ ફરિયાદ: એક એવી પરીક્ષા અને શિક્ષણ પ્રણાલી, જેની વિશ્વસનીયતા પર વિદ્યાર્થીઓ કહે છે કે હવે તેઓ વિશ્વાસ કરી શકતા નથી. ત્યારથી દિલ્હી હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર અને દિલ્હી પોલીસને નોટિસ ફટકારી છે, સીસીટીવી ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે અને વધુ પડતા બળપ્રયોગના આક્ષેપો પર જવાબો માંગ્યા છે. હવે આ પ્રશ્ન માત્ર પરીક્ષાની ગેરરીતિઓ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો; તે એ બાબત પર છે કે રાજ્ય એવા યુવા નાગરિકો સાથે કેવો વ્યવહાર કરે છે જેઓ તેની પાસે ખુલાસો માંગે છે.
The Core Tensionमूल द्वंद्वমূল সংঘাতకీలక సంఘర్షణમૂળભૂત તણાવ
Every state must reconcile two duties that pull against each other: keeping order near sensitive institutions, and honouring the constitutional right to assemble peaceably and petition. When those duties collide, the burden of proportion falls on the side that carries the lathi, not on the side that carries the placard. The tension here is sharpened because the protests were not incidental mischief but a response to alleged failures of examination integrity. A crowd demanding clean tests is not merely a law-and-order problem to be dispersed; it is a governance problem to be answered. The measure of maturity is whether the state distinguishes the two, and hears the grievance without humiliating the citizen who raises it.
प्रत्येक राज्य को दो ऐसे कर्तव्यों के बीच सामंजस्य बिठाना होता है जो एक-दूसरे के विपरीत होते हैं: संवेदनशील संस्थानों के पास व्यवस्था बनाए रखना, और शांतिपूर्वक एकत्र होने तथा याचिका दायर करने के संवैधानिक अधिकार का सम्मान करना। जब इन कर्तव्यों का टकराव होता है, तो औचित्य का भार उस पक्ष पर पड़ता है जिसके हाथ में लाठी होती है, न कि उस पक्ष पर जिसके हाथ में तख्ती होती है। यहाँ तनाव इसलिए और गहरा हो जाता है क्योंकि ये विरोध प्रदर्शन कोई आकस्मिक शरारत नहीं थे, बल्कि परीक्षा की शुचिता की कथित विफलताओं की प्रतिक्रिया थे। निष्पक्ष परीक्षा की मांग करने वाली भीड़ केवल तितर-बितर की जाने वाली कानून-व्यवस्था की समस्या नहीं है; यह एक प्रशासनिक समस्या है जिसका समाधान किया जाना चाहिए। परिपक्वता की कसौटी यह है कि क्या राज्य इन दोनों के बीच अंतर करता है, और क्या वह शिकायत उठाने वाले नागरिक को अपमानित किए बिना उसकी बात सुनता है।
প্রতিটি রাষ্ট্রকেই দুটি সাংঘর্ষিক কর্তব্যের মধ্যে সমন্বয় সাধন করতে হয়: সংবেদনশীল প্রতিষ্ঠানগুলির আশেপাশে শৃঙ্খলা বজায় রাখা এবং শান্তিপূর্ণভাবে সমবেত হওয়া ও আবেদন করার সাংবিধানিক অধিকারকে সম্মান জানানো। যখন এই দুই কর্তব্যের মধ্যে সংঘাত বাঁধে, তখন সামঞ্জস্য বজায় রাখার দায়ভার বর্তায় তাদের ওপর, যাদের হাতে লাঠি থাকে; তাদের ওপর নয়, যাদের হাতে প্ল্যাকার্ড থাকে। এখানকার সংঘাতটি আরও তীব্র হয়েছে কারণ এই বিক্ষোভগুলি কোনো আকস্মিক উচ্ছৃঙ্খলতা ছিল না, বরং তা ছিল পরীক্ষার সততা লঙ্ঘনের অভিযোগের একটি প্রতিক্রিয়া। স্বচ্ছ পরীক্ষার দাবিতে সোচ্চার একটি জনতা কেবল ছত্রভঙ্গ করার মতো কোনো আইনশৃঙ্খলাজনিত সমস্যা নয়; এটি শাসনের এমন একটি সমস্যা যার উত্তর দেওয়া প্রয়োজন। একটি রাষ্ট্রের পরিপক্কতার মাপকাঠি হলো সে এই দুটির মধ্যে পার্থক্য করতে পারে কি না এবং যে নাগরিক অভিযোগ উত্থাপন করছে তাকে অপমান না করেই তার কথা শোনে কি না।
ప్రతి ప్రభుత్వం పరస్పర విరుద్ధమైన రెండు బాధ్యతలను సమన్వయం చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది: సున్నితమైన సంస్థల వద్ద శాంతిభద్రతలను కాపాడటం, మరియు శాంతియుతంగా సమావేశమై తమ గోడును వెళ్లబోసుకునే రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కును గౌరవించడం. ఆ రెండు బాధ్యతలు ఘర్షించినప్పుడు, సమతౌల్యం పాటించాల్సిన పూర్తి భారం లాఠీ పట్టుకున్న వారి మీదే ఉంటుంది కానీ, ప్లకార్డులు పట్టుకున్న వారి మీద కాదు. ఇక్కడ సంఘర్షణ మరింత తీవ్రమైంది ఎందుకంటే, ఈ నిరసనలు యాదృచ్ఛికంగా జరిగిన అల్లర్లు కావు, పరీక్షల పారదర్శకత వైఫల్యాలపై వచ్చిన స్పందన. నిష్కళంకమైన పరీక్షల కోసం డిమాండ్ చేస్తున్న సమూహాన్ని కేవలం ఒక శాంతిభద్రతల సమస్యగా పరిగణించి చెదరగొట్టడం కాదు; అది ప్రభుత్వం జవాబు చెప్పాల్సిన ఒక పాలనాపరమైన సమస్య. ఈ రెండింటి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించి, ప్రభుత్వాన్ని నిలదీస్తున్న పౌరుడిని అవమానించకుండా వారి ఆవేదనను ఆలకించడమే ప్రభుత్వ పరిపక్వతకు గీటురాయి.
દરેક રાજ્યે એકબીજાથી વિપરીત એવી બે ફરજો વચ્ચે સંતુલન સાધવું પડે છે: સંવેદનશીલ સંસ્થાઓ નજીક કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી, અને શાંતિપૂર્ણ રીતે એકઠા થવાના અને રજૂઆત કરવાના બંધારણીય અધિકારનું સન્માન કરવું. જ્યારે આ બંને ફરજો વચ્ચે ટકરાવ થાય છે, ત્યારે સંયમ જાળવવાની જવાબદારી પ્લેકાર્ડ પકડનાર પક્ષ પર નહીં, પરંતુ લાઠી પકડનાર પક્ષ પર વધુ હોય છે. અહીં આ તણાવ વધુ તીવ્ર બન્યો છે કારણ કે આ વિરોધ કોઈ આકસ્મિક તોફાન નહોતો, પરંતુ પરીક્ષાની વિશ્વસનીયતાની કથિત નિષ્ફળતાઓના જવાબમાં હતો. સ્વચ્છ અને પારદર્શક પરીક્ષાઓની માંગ કરતું ટોળું એ માત્ર વિખેરી નાખવા માટેની કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા નથી; તે જવાબ આપવા માટેનો વહીવટી પ્રશ્ન છે. પરિપક્વતાનું માપદંડ એ છે કે શું રાજ્ય આ બંને વચ્ચેનો ભેદ પારખે છે અને અવાજ ઉઠાવનાર નાગરિકને અપમાનિત કર્યા વિના તેની ફરિયાદ સાંભળે છે.
Both Sides, Fairlyनिष्पक्ष दृष्टिकोणনিরপেক্ষ দৃষ্টিকোণనిష్పాక్షికంగా చూస్తేબંને પક્ષો, ન્યાયી રીતે
The strongest case for the police is real: a march towards Parliament and a gathering near a Chief Minister's residence raise genuine security concerns, barricades exist for reasons, and no democracy can allow every procession to converge unchecked on its institutions. Officers on a contested road make quick judgements under pressure. The strongest case for the students is equally real: peaceful dissent is a constitutional right, and the credibility of a national medical entrance test is substantive, not frivolous. The Supreme Court Bar Association and the Supreme Court Advocates-on-Record Association did not condemn the students; they condemned the police action and sought a time-bound, impartial inquiry. When the apex court's bar bodies frame peaceful dissent as a constitutional right, the state should listen rather than bristle.
पुलिस का सबसे मजबूत तर्क वास्तविक है: संसद की ओर मार्च और मुख्यमंत्री आवास के पास भीड़ का इकट्ठा होना वास्तविक सुरक्षा चिंताएं पैदा करता है, बैरिकेड्स अकारण नहीं होते, और कोई भी लोकतंत्र हर जुलूस को बेरोकटोक अपने संस्थानों तक पहुँचने की अनुमति नहीं दे सकता। विवादित सड़क पर तैनात अधिकारियों को दबाव में त्वरित निर्णय लेने होते हैं। छात्रों का सबसे मजबूत तर्क भी उतना ही वास्तविक है: शांतिपूर्ण असहमति एक संवैधानिक अधिकार है, और राष्ट्रीय चिकित्सा प्रवेश परीक्षा की साख एक गंभीर विषय है, कोई मामूली बात नहीं। सुप्रीम कोर्ट बार एसोसिएशन और सुप्रीम कोर्ट एडवोकेट्स-ऑन-रिकॉर्ड एसोसिएशन ने छात्रों की निंदा नहीं की; उन्होंने पुलिस कार्रवाई की निंदा की और समयबद्ध, निष्पक्ष जांच की मांग की। जब सर्वोच्च न्यायालय के बार निकाय शांतिपूर्ण असहमति को संवैधानिक अधिकार मानते हैं, तो राज्य को झल्लाने के बजाय सुनना चाहिए।
পুলিশের পক্ষে সবচেয়ে জোরালো যুক্তিটি বাস্তব: সংসদের দিকে পদযাত্রা এবং মুখ্যমন্ত্রীর বাসভবনের কাছে জমায়েত প্রকৃতই নিরাপত্তার উদ্বেগ তৈরি করে, ব্যারিকেডগুলো সুনির্দিষ্ট কারণেই থাকে এবং কোনো গণতন্ত্রই প্রতিটি মিছিলকে বাধাহীনভাবে তার প্রতিষ্ঠানগুলোর ওপর আছড়ে পড়তে দিতে পারে না। সংঘাতপূর্ণ রাস্তায় কর্তব্যে থাকা আধিকারিকদের চাপের মুখে দ্রুত সিদ্ধান্ত নিতে হয়। অন্যদিকে শিক্ষার্থীদের পক্ষে সবচেয়ে শক্তিশালী যুক্তিটিও সমানভাবে বাস্তব: শান্তিপূর্ণ ভিন্নমত একটি সাংবিধানিক অধিকার এবং একটি জাতীয় মেডিকেল প্রবেশিকা পরীক্ষার বিশ্বাসযোগ্যতা একটি তাৎপর্যপূর্ণ বিষয়, কোনো তুচ্ছ ব্যাপার নয়। সুপ্রিম কোর্ট বার অ্যাসোসিয়েশন এবং সুপ্রিম কোর্ট অ্যাডভোকেটস-অন-রেকর্ড অ্যাসোসিয়েশন শিক্ষার্থীদের নিন্দা করেনি; তারা পুলিশের পদক্ষেপের নিন্দা করেছে এবং একটি সময়বদ্ধ, নিরপেক্ষ তদন্তের দাবি জানিয়েছে। সর্বোচ্চ আদালতের আইনজীবী সংগঠনগুলো যখন শান্তিপূর্ণ ভিন্নমতকে একটি সাংবিধানিক অধিকার হিসেবে তুলে ধরে, তখন রাষ্ট্রের উচিত ক্ষুব্ধ হওয়ার বদলে কান পেতে শোনা।
పోలీసుల వాదనలోనూ వాస్తవం ఉంది: పార్లమెంటు వైపు కవాతు చేయడం, ముఖ్యమంత్రి నివాసం వద్ద గుమిగూడటం నిజమైన భద్రతాపరమైన ఆందోళనలను రేకెత్తిస్తాయి. బారికేడ్లు పెట్టడానికి బలమైన కారణాలే ఉంటాయి, అంతేకాకుండా ఏ ప్రజాస్వామ్యమూ ప్రతి ఊరేగింపునూ అడ్డుఅదుపూ లేకుండా తన సంస్థల వద్దకు రానివ్వదు. ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న వీధుల్లో ఉన్న అధికారులు తీవ్ర ఒత్తిడి మధ్య తక్షణ నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. అదే సమయంలో, విద్యార్థుల వాదనలోనూ అంతే వాస్తవం ఉంది: శాంతియుత అసమ్మతి అనేది రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కు, పైగా జాతీయ వైద్య ప్రవేశ పరీక్ష విశ్వసనీయత అనేది ఒక అత్యంత కీలకమైన అంశం, అది చిన్న విషయం కాదు. సుప్రీంకోర్టు బార్ అసోసియేషన్, సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్ ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ విద్యార్థులను తప్పుపట్టలేదు; వారు పోలీసుల చర్యను ఖండిస్తూ, కాలబద్ధమైన, నిష్పాక్షికమైన విచారణను కోరారు. అత్యున్నత న్యాయస్థానానికి చెందిన న్యాయవాద సంఘాలు శాంతియుత అసమ్మతిని రాజ్యాంగ హక్కుగా అభివర్ణించినప్పుడు, ప్రభుత్వం ఉలిక్కిపడటం మాని వారి మాటను ఆలకించాలి.
પોલીસ માટેનો સૌથી મજબૂત તર્ક વાસ્તવિક છે: સંસદ તરફ કૂચ અને મુખ્યમંત્રીના નિવાસસ્થાન પાસે લોકોનું એકઠા થવું સાચી સુરક્ષા ચિંતાઓ ઊભી કરે છે, બેરિકેડ્સ કોઈક કારણસર જ મૂકવામાં આવે છે, અને કોઈ પણ લોકશાહી દરેક સરઘસને તેની સંસ્થાઓ પર અનિયંત્રિત રીતે પહોંચવાની મંજૂરી આપી શકે નહીં. સંઘર્ષગ્રસ્ત માર્ગ પર રહેલા અધિકારીઓએ દબાણ હેઠળ ઝડપી નિર્ણયો લેવા પડે છે. વિદ્યાર્થીઓ માટેનો સૌથી મજબૂત તર્ક પણ એટલો જ વાસ્તવિક છે: શાંતિપૂર્ણ અસંમતિ એ એક બંધારણીય અધિકાર છે, અને રાષ્ટ્રીય તબીબી પ્રવેશ પરીક્ષાની વિશ્વસનીયતા એ કોઈ ક્ષુલ્લક બાબત નથી, પરંતુ એક ગંભીર મુદ્દો છે. સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશન અને સુપ્રીમ કોર્ટ એડવોકેટ્સ-ઓન-રેકોર્ડ એસોસિએશને વિદ્યાર્થીઓની નિંદા કરી ન હતી; તેમણે પોલીસ કાર્યવાહીની નિંદા કરી હતી અને સમયબદ્ધ, નિષ્પક્ષ તપાસની માંગ કરી હતી. જ્યારે સર્વોચ્ચ અદાલતની બાર સંસ્થાઓ શાંતિપૂર્ણ વિરોધને બંધારણીય અધિકાર ગણાવે છે, ત્યારે રાજ્યે ગુસ્સે થવાને બદલે સાંભળવું જોઈએ.
The Evidenceसाक्ष्यপ্রমাণసాక్ష్యాధారాలుપુરાવા
The specifics matter, and they cut in more than one direction. The Delhi High Court has not passed judgement; it has issued notices to the Centre and the Delhi Police over allegations of excessive force during the July 20 NEET march, directed that CCTV footage be preserved, and given authorities four weeks to file counter-affidavits—the correct sequence for establishing facts before assigning blame. Meanwhile, information around these protests has itself been contaminated: The Quint found that a video shared as CJP protesters pelting stones at new hydrogen trains actually showed students at Bihar's Pataliputra station pelting stones at a train. That falsehood is instructive. It shows how quickly a genuine civic grievance can be buried under miscaptioned outrage, and why preserved footage and an impartial inquiry are not delay but the route to truth.
विवरण महत्वपूर्ण हैं, और उनके कई पहलू हैं। दिल्ली उच्च न्यायालय ने फैसला नहीं सुनाया है; उसने 20 जुलाई के नीट मार्च के दौरान अत्यधिक बल प्रयोग के आरोपों पर केंद्र और दिल्ली पुलिस को नोटिस जारी किए हैं, सीसीटीवी फुटेज सुरक्षित रखने का निर्देश दिया है, और अधिकारियों को जवाबी हलफनामा दायर करने के लिए चार सप्ताह का समय दिया है — दोष मढ़ने से पहले तथ्य स्थापित करने का यह सही क्रम है। इस बीच, इन विरोध प्रदर्शनों से जुड़ी जानकारी भी दूषित हो गई है: द क्विंट ने पाया कि सीजेपी प्रदर्शनकारियों द्वारा नई हाइड्रोजन ट्रेनों पर पथराव करने के रूप में साझा किया गया एक वीडियो वास्तव में बिहार के पाटलिपुत्र स्टेशन पर एक ट्रेन पर पथराव कर रहे छात्रों का था। यह झूठ शिक्षाप्रद है। यह दर्शाता है कि कैसे एक वास्तविक नागरिक शिकायत गलत दावों वाले आक्रोश के नीचे दब सकती है, और क्यों सुरक्षित फुटेज और निष्पक्ष जांच कोई देरी नहीं बल्कि सच्चाई का मार्ग हैं।
সুনির্দিষ্ট খুঁটিনাটি বিষয়গুলো গুরুত্বপূর্ণ এবং সেগুলো একাধিক দিকে ইঙ্গিত করে। দিল্লি হাইকোর্ট কোনো রায় দেয়নি; ২০ জুলাই নিট পদযাত্রার সময় অতিরিক্ত বলপ্রয়োগের অভিযোগের বিষয়ে কেন্দ্র এবং দিল্লি পুলিশকে তারা নোটিশ জারি করেছে, সিসিটিভি ফুটেজ সংরক্ষণের নির্দেশ দিয়েছে এবং কর্তৃপক্ষকে পাল্টা হলফনামা দাখিলের জন্য চার সপ্তাহ সময় দিয়েছে—যা দোষারোপ করার আগে সত্য প্রতিষ্ঠার সঠিক ক্রম। এদিকে, এই বিক্ষোভগুলোকে ঘিরে তথ্যগুলোও দূষিত হয়েছে: 'দ্য কুইন্ট' দেখতে পেয়েছে যে, সিজেপি বিক্ষোভকারীদের নতুন হাইড্রোজেন ট্রেনে পাথর ছোড়ার ঘটনা হিসেবে শেয়ার করা একটি ভিডিওতে আসলে বিহারের পাটলিপুত্র স্টেশনে শিক্ষার্থীদের একটি ট্রেনে পাথর ছুড়তে দেখা যাচ্ছে। এই মিথ্যাচার শিক্ষণীয়। এটি দেখায় যে কত দ্রুত একটি প্রকৃত নাগরিক ক্ষোভ ভুল শিরোনামের আক্রোশের নিচে চাপা পড়ে যেতে পারে এবং কেন সংরক্ষিত ফুটেজ ও একটি নিরপেক্ষ তদন্ত কোনো বিলম্ব নয়, বরং সত্যে পৌঁছানোর পথ।
ఇక్కడ నిర్దిష్టమైన అంశాలు ముఖ్యం, అవి పలు కోణాల్లో ఉన్నాయి. ఢిల్లీ హైకోర్టు ఇంకా తీర్పు ఇవ్వలేదు; జూలై 20 నాటి నీట్ కవాతులో అధిక బలప్రయోగం జరిగిందన్న ఆరోపణలపై కేంద్రానికి, ఢిల్లీ పోలీసులకు నోటీసులు జారీ చేసింది. సీసీటీవీ ఫుటేజీలను భద్రపరచాలని ఆదేశించింది, కౌంటర్ అఫిడవిట్లు దాఖలు చేయడానికి అధికారులకు నాలుగు వారాల గడువు ఇచ్చింది. నిందలు మోపడానికి ముందు వాస్తవాలను నిర్ధారించుకోవడానికి పాటించాల్సిన సరైన క్రమం ఇదే. ఈలోగా, ఈ నిరసనల చుట్టూ ఉన్న సమాచారం కూడా కలుషితమైంది: కొత్త హైడ్రోజన్ రైళ్లపై సీజేపీ ఆందోళనకారులు రాళ్లు రువ్వుతున్నట్లుగా ప్రచారం జరిగిన ఒక వీడియో, వాస్తవానికి బీహార్లోని పాటలీపుత్ర స్టేషన్లో విద్యార్థులు రైలుపై రాళ్లు రువ్వుతున్న దృశ్యమని 'ది క్వింట్' కనుగొంది. ఆ అబద్ధం మనకు ఒక పాఠం నేర్పుతుంది. ఒక నిజమైన పౌర సమస్య, తప్పుగా చిత్రీకరించబడిన ఆగ్రహం కింద ఎంత త్వరగా కప్పబడిపోతుందో అది స్పష్టం చేస్తోంది. అందుకే భద్రపరిచిన ఫుటేజీలు, నిష్పాక్షిక విచారణ అనేవి జాప్యం చేయడం కాదు, సత్యం వైపు నడిపించే మార్గాలు.
વિગતો મહત્ત્વપૂર્ણ છે, અને તે એક કરતા વધુ દિશામાં સંકેત આપે છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટે કોઈ ચુકાદો આપ્યો નથી; તેણે ૨૦ જુલાઈની નીટ કૂચ દરમિયાન વધુ પડતા બળપ્રયોગના આક્ષેપો પર કેન્દ્ર અને દિલ્હી પોલીસને નોટિસ ફટકારી છે, સીસીટીવી ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે અને સત્તાવાળાઓને વળતું સોગંદનામું દાખલ કરવા માટે ચાર સપ્તાહનો સમય આપ્યો છે — દોષારોપણ કરતા પહેલા હકીકતો સ્થાપિત કરવા માટેનો આ સાચો ક્રમ છે. આ દરમિયાન, આ વિરોધ પ્રદર્શનો અંગેની માહિતીમાં પણ ભેળસેળ કરવામાં આવી છે: ધ ક્વિન્ટને જાણવા મળ્યું કે નવી હાઇડ્રોજન ટ્રેનો પર પથ્થરમારો કરતા સીજેપી વિરોધીઓ તરીકે શેર કરવામાં આવેલો વીડિયો વાસ્તવમાં બિહારના પાટલિપુત્ર સ્ટેશન પર ટ્રેન પર પથ્થરમારો કરતા વિદ્યાર્થીઓનો હતો. તે અસત્ય બોધપાઠ આપે છે. તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે એક સાચી નાગરિક ફરિયાદ ખોટા શીર્ષકવાળા આક્રોશ હેઠળ ઝડપથી દબાઈ શકે છે, અને શા માટે સુરક્ષિત રાખેલા ફૂટેજ અને નિષ્પક્ષ તપાસ એ કોઈ વિલંબ નથી પરંતુ સત્ય તરફનો માર્ગ છે.
Our Verdictहमारा निष्कर्षআমাদের রায়మా తీర్పుઅમારો મત
The concern is twofold and neither part cancels the other. First, alleged excessive force against students demanding examination integrity is a failure of proportion if proved, and the courts are right to examine it; the preserved CCTV footage may exonerate the police or indict them, and both outcomes serve the public. Second, the deeper failure sits upstream, in an examination system whose credibility has been questioned forcefully enough that students are taking to the streets rather than trusting the process. Dispersing the symptom does nothing for the disease. A republic that answers questions about its examinations with tear gas risks mistaking the crowd for the problem, when the problem may be the very reason the crowd assembled.
चिंता दोहरी है और दोनों में से कोई भी एक-दूसरे को खारिज नहीं करती। पहला, परीक्षा की शुचिता की मांग कर रहे छात्रों के खिलाफ कथित अत्यधिक बल प्रयोग, यदि सिद्ध होता है, तो यह औचित्य की विफलता है, और अदालतों का इसकी जांच करना सही है; सुरक्षित रखा गया सीसीटीवी फुटेज पुलिस को दोषमुक्त कर सकता है या उन्हें दोषी ठहरा सकता है, और दोनों ही परिणाम जनता के हित में हैं। दूसरा, बड़ी विफलता मूल व्यवस्था में है, एक ऐसी परीक्षा प्रणाली जिसकी साख पर इतने ज़ोरदार तरीके से सवाल उठाए गए हैं कि छात्र प्रक्रिया पर भरोसा करने के बजाय सड़कों पर उतर रहे हैं। लक्षण को दबाने से बीमारी ठीक नहीं होती। एक ऐसा गणराज्य जो अपनी परीक्षाओं के बारे में उठे सवालों का जवाब आंसू गैस से देता है, वह भीड़ को ही समस्या समझने की भूल कर बैठता है, जबकि समस्या वह कारण हो सकती है जिसके लिए भीड़ इकट्ठा हुई है।
উদ্বেগটি দ্বিমুখী এবং এর কোনো অংশই অন্যটিকে বাতিল করে না। প্রথমত, পরীক্ষার সততার দাবিতে সোচ্চার শিক্ষার্থীদের ওপর কথিত অতিরিক্ত বলপ্রয়োগ, যদি তা প্রমাণিত হয়, তবে তা হবে সামঞ্জস্য রক্ষায় একটি ব্যর্থতা এবং আদালত এটা খতিয়ে দেখে ঠিক কাজই করছে; সংরক্ষিত সিসিটিভি ফুটেজ পুলিশকে নির্দোষ প্রমাণ করতে পারে বা তাদের দোষী সাব্যস্ত করতে পারে এবং উভয় পরিণতিই জনসাধারণের কাজে লাগবে। দ্বিতীয়ত, গভীরতর ব্যর্থতাটি এর উৎসমূলে নিহিত, এমন একটি পরীক্ষা ব্যবস্থায় যার বিশ্বাসযোগ্যতা এতটাই জোরালোভাবে প্রশ্নের মুখে পড়েছে যে শিক্ষার্থীরা এই প্রক্রিয়ার ওপর আস্থা রাখার বদলে পথে নামছে। উপসর্গ দূর করলে তা রোগের কোনো উপশম করে না। একটি প্রজাতন্ত্র যদি তার পরীক্ষা সংক্রান্ত প্রশ্নের উত্তর কাঁদানে গ্যাস দিয়ে দেয়, তবে তারা জনতাকে সমস্যা হিসেবে ভুল করার ঝুঁকি নেয়, যেখানে সেই জনতা সমবেত হওয়ার কারণটিই হয়তো আসল সমস্যা।
ఇక్కడ ఆందోళన రెండు రకాలుగా ఉంది, అందులో ఏ ఒక్కటీ మరొకదాని ప్రాధాన్యతను తగ్గించదు. మొదటిది, పరీక్షల పారదర్శకతను కోరుతున్న విద్యార్థులపై అధిక బలప్రయోగం జరిగిందని రుజువైతే, అది సమతౌల్య వైఫల్యమే అవుతుంది, కోర్టులు దానిని పరిశీలించడం సమంజసమే. భద్రపరిచిన సీసీటీవీ ఫుటేజీ పోలీసులకు క్లీన్ చిట్ ఇవ్వొచ్చు లేదా వారిని దోషులుగా నిలబెట్టవచ్చు, ఈ రెండు ఫలితాలూ ప్రజలకు మేలు చేసేవే. రెండవది, అసలు వైఫల్యం వ్యవస్థ మూలాల్లోనే ఉంది. ప్రక్రియను విశ్వసించడానికి బదులు విద్యార్థులు వీధుల్లోకి వచ్చేంతగా పరీక్షా వ్యవస్థ విశ్వసనీయత తీవ్రంగా ప్రశ్నించబడుతోంది. రోగానికి కాకుండా లక్షణాలకు చికిత్స చేయడం వల్ల ఎలాంటి ప్రయోజనం ఉండదు. తన పరీక్షల గురించి వేసే ప్రశ్నలకు టియర్ గ్యాస్తో సమాధానమిచ్చే ఒక గణతంత్ర రాజ్యం, అసలు సమస్యను వదిలేసి నిరసనకారుల సమూహాన్నే సమస్యగా పొరబడే ప్రమాదం ఉంది. వాస్తవానికి, ఆ సమూహం గుమిగూడటానికి కారణమే అసలు సమస్య కావచ్చు.
ચિંતા બેવડી છે અને કોઈ પણ એક ભાગ બીજાને રદ કરતો નથી. પ્રથમ, પરીક્ષાની પારદર્શિતાની માંગ કરતા વિદ્યાર્થીઓ સામે કથિત વધુ પડતો બળપ્રયોગ જો સાબિત થાય તો તે સંયમની નિષ્ફળતા છે, અને અદાલતો તેની તપાસ કરે તે યોગ્ય છે; સાચવી રાખવામાં આવેલા સીસીટીવી ફૂટેજ પોલીસને નિર્દોષ જાહેર કરી શકે છે અથવા તેમને દોષિત ઠેરવી શકે છે, અને આ બંને પરિણામો જનતાના હિતમાં છે. બીજું, સૌથી મોટી નિષ્ફળતા મૂળમાં રહેલી છે, એક એવી પરીક્ષા પ્રણાલીમાં જેની વિશ્વસનીયતા પર એટલી પ્રબળતાથી પ્રશ્નો ઊભા થયા છે કે વિદ્યાર્થીઓ પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ કરવાને બદલે રસ્તા પર ઊતરી રહ્યા છે. લક્ષણને દૂર કરવાથી રોગ મટતો નથી. જે પ્રજાસત્તાક પોતાની પરીક્ષાઓ વિશેના સવાલોના જવાબ ટીયર ગેસથી આપે છે, તે ટોળાને જ સમસ્યા માની લેવાનું જોખમ ઉઠાવે છે, જ્યારે વાસ્તવમાં ટોળું એકઠું થવાનું મૂળ કારણ જ સાચી સમસ્યા હોઈ શકે છે.
The Way Forwardआगे की राहআগামী পথముందున్న మార్గంઆગળનો માર્ગ
Three concrete steps follow. Let the time-bound, impartial inquiry sought by the Supreme Court bar bodies proceed on the preserved footage, with findings made public and accountability fixed wherever force exceeded necessity. Let the authorities responsible for the entrance examination publish, on a fixed calendar, an audited account of how question papers are secured and how reported irregularities are investigated—transparency is the cheapest guarantor of trust. And let both the Centre and state administrations treat student assemblies as consultations to be received, not columns to be broken. The road to Parliament should end in a hearing, not a hospital. That is the difference between managing dissent and earning consent.
इसके लिए तीन ठोस कदम उठाने होंगे। सुप्रीम कोर्ट के बार निकायों द्वारा मांगी गई समयबद्ध, निष्पक्ष जांच को सुरक्षित फुटेज के आधार पर आगे बढ़ने दिया जाए, इसके निष्कर्ष सार्वजनिक किए जाएं और जहां कहीं भी आवश्यकता से अधिक बल प्रयोग हुआ हो, वहां जवाबदेही तय की जाए। प्रवेश परीक्षा के लिए जिम्मेदार अधिकारी एक निश्चित कैलेंडर पर इस बात का ऑडिटेड ब्यौरा प्रकाशित करें कि प्रश्नपत्रों को कैसे सुरक्षित रखा जाता है और बताई गई अनियमितताओं की जांच कैसे की जाती है — पारदर्शिता भरोसे की सबसे किफायती गारंटी है। और केंद्र तथा राज्य प्रशासन दोनों छात्रों की सभाओं को ऐसा संवाद मानें जिसे सुना जाना चाहिए, न कि ऐसी भीड़ जिसे तितर-बितर किया जाना हो। संसद तक जाने वाला मार्ग किसी सुनवाई पर समाप्त होना चाहिए, न कि अस्पताल में। यही असहमति को प्रबंधित करने और सहमति अर्जित करने के बीच का अंतर है।
এরপর তিনটি সুনির্দিষ্ট পদক্ষেপ আসে। সুপ্রিম কোর্টের আইনজীবী সংগঠনগুলোর চাওয়া সময়বদ্ধ ও নিরপেক্ষ তদন্ত সংরক্ষিত ফুটেজের ওপর ভিত্তি করে এগিয়ে চলুক, যার ফলাফল প্রকাশ করা হোক এবং যেখানেই বলপ্রয়োগ প্রয়োজনের সীমা ছাড়িয়েছে, সেখানেই জবাবদিহি নিশ্চিত করা হোক। প্রবেশিকা পরীক্ষার দায়িত্বে থাকা কর্তৃপক্ষ একটি নির্দিষ্ট ক্যালেন্ডার অনুযায়ী প্রকাশ করুক কীভাবে প্রশ্নপত্র সুরক্ষিত রাখা হয় এবং কীভাবে রিপোর্ট করা অনিয়মগুলোর তদন্ত করা হয় তার একটি নিরীক্ষিত বিবরণ—স্বচ্ছতা হলো আস্থার সবচেয়ে সস্তা গ্যারান্টার। আর কেন্দ্র এবং রাজ্য প্রশাসন—উভয়ই শিক্ষার্থীদের সমাবেশগুলোকে শোনার মতো পরামর্শ হিসেবে বিবেচনা করুক, ভেঙে ফেলার মতো কোনো স্তম্ভ হিসেবে নয়। সংসদের দিকে যাওয়া রাস্তার শেষটা হওয়া উচিত একটি শুনানিতে, কোনো হাসপাতালে নয়। এটাই হলো ভিন্নমত পরিচালনা করা এবং সম্মতি অর্জনের মধ্যে পার্থক্য।
ఇక ఇక్కడి నుండి మూడు స్పష్టమైన చర్యలు చేపట్టాల్సి ఉంది. సుప్రీంకోర్టు న్యాయవాద సంఘాలు కోరినట్లుగా, భద్రపరిచిన ఫుటేజీ ఆధారంగా కాలబద్ధమైన, నిష్పాక్షికమైన విచారణను కొనసాగనివ్వాలి. ఆ ఫలితాలను బహిర్గతం చేసి, అవసరానికి మించి బలప్రయోగం జరిగిన ప్రతి చోటా బాధ్యతను ఖరారు చేయాలి. ప్రవేశ పరీక్షకు బాధ్యత వహించే అధికారులు, ఒక నిర్దిష్టమైన క్యాలెండర్ ప్రకారం, ప్రశ్నాపత్రాలను ఎలా భద్రపరుస్తున్నారు, నమోదైన అవకతవకలను ఎలా దర్యాప్తు చేస్తున్నారో వివరిస్తూ ఆడిట్ చేయబడిన నివేదికను ప్రచురించాలి — పారదర్శకతే నమ్మకానికి అత్యంత సులభమైన హామీ. అలాగే, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు విద్యార్థుల సమావేశాలను స్వీకరించాల్సిన సంప్రదింపులుగా భావించాలి తప్ప, విచ్ఛిన్నం చేయాల్సిన సమూహాలుగా కాదు. పార్లమెంటుకు వెళ్లే మార్గం ఒక విచారణతో ముగియాలి తప్ప, ఆసుపత్రిలో కాదు. అసమ్మతిని అణచివేయడానికి, సమ్మతిని సంపాదించడానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం ఇదే.
અહીં ત્રણ નક્કર પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટની બાર સંસ્થાઓ દ્વારા માંગવામાં આવેલી સમયબદ્ધ અને નિષ્પક્ષ તપાસ સાચવવામાં આવેલા ફૂટેજના આધારે આગળ વધવા દો, જેના તારણો જાહેર કરવામાં આવે અને જ્યાં પણ જરૂરિયાત કરતા વધુ બળનો ઉપયોગ થયો હોય ત્યાં જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવે. પ્રવેશ પરીક્ષા માટે જવાબદાર સત્તાવાળાઓ નિશ્ચિત સમયપત્રક મુજબ, પ્રશ્નપત્રોને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે અને નોંધાયેલી ગેરરીતિઓની તપાસ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તેનો ઓડિટ કરેલો અહેવાલ પ્રકાશિત કરે — પારદર્શિતા એ વિશ્વાસની સૌથી સસ્તી બાંયધરી છે. અને કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને વહીવટીતંત્રો વિદ્યાર્થીઓની સભાઓને કચડી નાખવાની સ્તંભો તરીકે નહીં, પરંતુ સાંભળવા જેવી રજૂઆતો તરીકે ગણે. સંસદ તરફ જતો માર્ગ સુનાવણીમાં પૂરો થવો જોઈએ, હોસ્પિટલમાં નહીં. આ જ વિરોધને કાબૂમાં લેવા અને સંમતિ મેળવવા વચ્ચેનો તફાવત છે.
A state confident of its examinations answers questions in the open; it does not preserve its credibility only behind preserved CCTV footage.अपनी परीक्षाओं के प्रति आश्वस्त राज्य खुलेआम सवालों के जवाब देता है; वह केवल सुरक्षित रखे गए सीसीटीवी फुटेज के पीछे अपनी साख नहीं बचाता।নিজের পরীক্ষা ব্যবস্থা নিয়ে আত্মবিশ্বাসী একটি রাষ্ট্র প্রকাশ্যে প্রশ্নের উত্তর দেয়; তারা কেবল সংরক্ষিত সিসিটিভি ফুটেজের আড়ালে নিজেদের বিশ্বাসযোগ্যতা টিকিয়ে রাখে না।తన పరీక్షా వ్యవస్థపై నమ్మకం ఉన్న ప్రభుత్వం, బహిరంగంగానే ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తుంది; భద్రపరిచిన సీసీటీవీ ఫుటేజీల వెనుక దాక్కుని తన విశ్వసనీయతను కాపాడుకోదు.પોતાની પરીક્ષાઓ અંગે આત્મવિશ્વાસ ધરાવતું રાજ્ય જાહેરમાં સવાલોના જવાબ આપે છે; તે પોતાની વિશ્વસનીયતા માત્ર સાચવી રખાયેલા સીસીટીવી ફૂટેજ પાછળ જાળવી રાખતું નથી.
What this editorial rests on
Drawn from our live multi-newsroom feed — read the reporting at source.
An editorial is the considered opinion of the Pulse Bharat desk, argued from the sourced reporting above and written under our published persona, बेबाक. We name institutions, not parties. If we are wrong, we will say so. How we work →